19. júní. Bríet Bjarnhéðinsdóttir. Takk.

Til hamingju með daginn. Dag þar sem við fögnum sjálfsögðum réttindum, lítum yfir farinn veg, hugsum til allra kvennanna sem syntu á móti straumnum og þökkum fyrir allt það sem þær hafa fært okkur. Dag þar sem okkur ber skylda til að meta stöðuna og horfa til framtíðar – á þau verkefni sem verða að vinnast til að samfélagið okkar geti talist raunverulega réttlátt.

Fyrir sléttu ári síðan stóðum við hér og fögnuðum aldarafmæli kosningaréttarins, mitt á byltingarárinu mikla. Í fyrra var ár beauty-tips byltingarinnar – árið sem konur töluðu – árið sem samfélagsmiðlar urðu óhugnarlega gulir og appelsínugulir þegar konur opinberuðu reynslu sína af kynbundnu ofbeldi. Í fyrra spruttu upp femínistafélög í grunn- og framhaldsskólum og í fyrra unnu Elsku stelpur Skrekk.

Afmælis- og byltingarárið 2015 var í grunninn gjöfult og gott. Áræðnin, samstaðan og róttæknin hafði áhrif – hugarfarsbreyting átti sér stað og fleiri lögðu málstaðnum lið.

Borgarstjórn lagði líka sitt af mörkum. Við fögnuðum árunum 100 með 100 viðburðum, stórum og smáum í samstarfi við grasrótarsamtök, stofnanir, fyrirtæki ogeinstaklinga. Og við gerðum það sem í okkar valdi stóð til að bregðast við ákalli byltingarinnar um sanngjarnara og öruggara samfélag með stofnun ofbeldisvarnarnefndar og undirbúningi að samhæfðari og stórbættri þjónustu við þolendur ofbeldis.

En við verðum að halda áfram. Við megum ekki láta deigan síga. Öll ár verða að vera byltingarár og við verðum að muna að þó við syndum á móti straumnum, munu barnabörnin okkar vonandi líta á baráttumál samtímans sem sjálfsögð réttindi í framtíðinni.

Þar sem ég hef lagt minn síðasta krans að leiði Bríetar ætla ég að leyfa mér að vera örlítið persónuleg.

Að vera femínísk kona í pólitík er eins og að vera fiskur – því eins og við vitum, þá berast aðeins dauðir fiskar með straumnum.

Straumur feðraveldisins er stöðugur og oft þungur. En það er þess virði að synda gegn honum – og hver veit nema einn góðan veðurdag náum við í lygna tjörn þar sem fólk af öllum kynjum getur unað öruggt og sælt saman.

Að þessu sögðu langar mig að þakka Bríeti fyrir hennar sundsprett. Samtíðarkonum hennar líka og öllum þeim konum sem hafa synt í kjölfarið allt fram til þessa dags. Ég vil þakka rauðsokkunum, kvennaframboðs- og kvennalistakonunum og öllum þeim fjölda grasrótarsamtaka sem hafa lagt sitt af mörkum til að gera þetta samfélag betra fyrir okkur öll og gert okkur kleift að stinga okkur til sunds og halda baráttunni áfram.

Síðast en ekki síst vil ég þakka fyrir að hafa fengið að vera þess heiðurs aðnjótandi að leggja hér kransa undanfarin fjögur ár – og fyrir að hafa fengið að taka sundspretti í fljóti feðraveldisins á vettvangi borgarstjórnar.

Það vill til að feðraveldisfljótið er víðfeðmt og ég mun án efa stinga mér til sunds á öðrum stað áður en langt um líður.

En þangað til þá – takk fyrir okkur elsku Bríet – þú mátt treysta því að við gefumst ekki upp, við munum tryggja barnabörnum okkar sjálfsögð réttindi svo þau geti haldið áfram í átt að tjörninni góðu.

Til hamingju með daginn kæra samkoma – áfram stelpur!

Ávarpið var flutt við leiði Bríetar Bjarnhéðinsdóttur þann 19. júní 2016

 

17. júní. Jón Sigurðsson.

Hér erum við samankomin til að votta Jóni Sigurðssyni virðingu okkar og þakklæti fyrir þá baráttu sem hann og samferðafólk hans háði fyrir frelsi okkar, sjálfstæði og lýðræðislegu réttindum.

Lýðveldið Ísland er friðsælt 330þúsund manna samfélag á fallegri eyju sem er rík af náttúruauðlindum. Samfélag sem öðlaðist sjálfstæði án stríðs eða blóðsúthellinga og hefur allt til alls þrátt fyrir að vera landfræðilega afskekkt. Samfélag sem er auðvitað ekki fullkomið – heldur samfélag sem okkur ber að halda áfram að þróa og bæta. Við verðum stöðugt að stuðla að auknu jafnrétti, meiri sanngirni og bættum hag okkar allra. Það er sameiginlegt verkefni okkar, skylda okkar gagnvart sögunni og komandi kynslóðum.

Okkur ber að standa vörð um auðlindirnar, söguna og menningararfinn í anda Jóns og samferðafólks hans.

En okkur ber að gera meira en það.

Þó samfélagið okkar sé landfræðilega afskekkt, þá er það hluti af stærra samhengi. Ísland er hluti af samfélagi þjóða. VIÐ erum hluti af samfélagi þjóða og við berum ábyrgð sem slík.

Það hafa ekki allar þjóðir öðlast sjálfstæði án blóðsúthellinga. Það búa svo sannarlega ekki allir á friðsælum eyjum sem eru ríkar af náttúruauðlindum. Ísland, þetta litla og alls ekki fullkomna samfélag, er samfélag sem allt of margt fólk getur bara látið sig dreyma um að tilheyra.

Tugmilljónir fólks er á flótta í heiminum, fólk eins og við, fólk eins og Jón. Fólk sem flýr harðstjórn og ofríki, stríð og ofbeldi, þurrka og hungursneyð. Frelsi, sjálfstæði og lýðræðisleg réttindi eru sannarlega ekki sjálfsögð og það eru ekki allir svo heppnir að geta vottað 18. aldar manni virðingu sína og þakklæti með kransi.

Frelsi okkar, sjálfstæði og lýðræðislegu réttindi eru ekki takmörkuð auðlind. Þvert á móti. Þeim mun fleiri sem fá notið þeirra, þeim mun betra.

Ég þykist þess fullviss að væri Jón á lífi í dag, væri hann ákafur baráttumaður fyrir sanngjarnari heimi. Að fleiri fengju að njóta þeirra forréttinda sem við höfum hér á Íslandi.

Á sama tíma og við stöndum vörð um auðlindirnar, söguna og menningararfinn, skulum við standa vörð um sanngirni og réttlæti. Það þýðir að við verðum að axla ábyrgð og leyfa fleirum að njóta alls þess góða sem okkar ágæta samfélag hefur uppá að bjóða. Við verðum að á móti þeim sem hingað leita – og gera það vel. Hjápa fólki í neyð. Svo einfalt er það.

Um leið og við vottum Jóni virðingu okkar skulum við hugsa til allra  þeirra sem aðeins geta látið sig dreyma. Þökkum Jóni fyrir hans framlag – en heitum því að gera allt sem í okkar valdi stendur til að fleiri fái notið þess sem lýðveldið Ísland hefur uppá að bjóða.

Gleðilega þjóðhátíð.

Ávarpið var flutt við leiði Jóns Sigurðssonar á 17. júní 2016.

Drusluganga 2015

Kæra samkoma – kæru druslur.

Ég tími ekki verja takmörkuðum tíma mínum hér í að hrósa ykkur eða þakka. Þið vitið hvað þið eruð frábær –og að þið eigið skilyrðislausa aðdáun mína fyrir allt það sem þið hafið verið að standa fyrir í vetur.

Þið eruð fyrirmyndir, þið eruð hvatning, þið eruð innblástur og þið eruð ögrun.  Þið eruð bylting. Ég get hrósað ykkur þangað til ég verð hás – en það mun ekki breyta neinu.

Ég elska ykkur – trúið mér.

Nú ætla ég að vinda mér í efnið – ég ætla að nýta tímann til að tala um kynbundið ofbeldi sem viðfangsefni stjórnmálanna – það sem er hægt að gera og það sem verður að gera.

Kynbundið ofbeldi er ekki persónulegur harmleikur, stakar uppákomur eða óheppni. Það bitnar vissulega á einstaklingum – af öllum kynjum – en það er fyrst og fremst samfélagslegt mein.

Kynbundið ofbeldi er raunveruleg ógn í daglegu lífi íslenskra kvenna.

Það er ljótasta birtingarmynd kynjamisréttis. Það byggir á kerfislægri mismunun kynjanna og hefur viðgengist í þegjandi sátt frá örófi alda.

Kynbundið ofbeldi þrífst í samfélagi sem leggur ríka áherslu á aðgreiningu stelpna og stráka og ætlar þeim ólík hlutverk – þar sem konum er ætluð prúðmennska og passívitet á meðan körlum er ætluð ákveðni og aggressjón.

Kynbundið ofbeldi þrífst í samfélagi þar sem klámvæðing fær að grassera gagnrýnislaust og óáreitt – þar sem efast er um mörkin milli kynlífs og ofbeldis – þar sem “harkalegt kynlíf” og “hún vildi það” þykja trúverðugar skýringar á nauðgun.

Kynbundið ofbeldi þrífst í samfélagi hinna tvöföldu skilaboða. Þar sem stelpum er kennt að vera sexí og sætar – en ekki of sexí og ekki of sætar. Druslur en samt ekki.

Kynbundið ofbeldi þrífst í samfélagi þar sem aðgengi kynjanna að fjármagni, valdi og athygli er ójafnt, þar sem karlar eru í meirihluta á þingi, í ríkisstjórn og í dómskerfinu.

Kynbundið ofbeldi þrífst í samfélagi þar alvarleiki glæpa er skilgreindur og metinn út frá reynsluheimi gagnkynhneigðra hvítra miðaldra karla.

Kynbundið ofbeldi þrífst þar sem þolendum er sagt að bera harm sinn í hljóði, þar sem ráðgjöf og stuðningur við þolendur er alfarið á ábygrð grasrótarsamtaka og þar sem nauðgunarkæra þykir alvarlegri glæpur en nauðgunin sjálf.

Kynbundið ofbeldi þrífst í samfélagi þöggunar – í samfélagi sem beitir miskunnarlausri þöggun á þolendur, aðstandendur, aktívista og stjórnmálafólk ef það sýnir minnstu tilburði til að ógna stöðugleika þagnarinnar.

Kynbundið ofbeldi þrífst í skjóli þagnar.

En ég mun ekki þegja.

Þolendur eru hættir að bera harm sinn í hljóði – þeir hvísla ekki lengur sín á milli og þeir láta ekki sjálfshjálparhópa og lokuð vefsvæði duga.

Þar með er það ekki lengur í boði að skilgreina veruleikann út frá eigin forréttindum, loka augunum og lifa í blissfúl ignorans.

Það er kominn tími til að við hættum að hlífa samfélaginu fyrir sjálfu sér og nauðgunarmenningunni sem það hefur alið af sér.

Í stað þagnar sem áður stóð vörð um ofbeldið hefur byltinginn sett fram háværa kröfu um breytingu – um aðgerðir – um betra samfélag.

Skjólið er ekki lengur til staðar – byltingin er hafin – enhenni er hvergi nærri lokið. Nú er komið að okkur – þolendum, aðstandendum, aktívistum og stjórnmálafólki – að standa saman og halda fast á málum!

Byltingin þarf að ná inn í Ráðhúsið – hún þarf að ná inn í þinghúsið – inn í stjórnarráðið – inn í heilbrigðiskerfið – dómskerfið – lögregluna – félagsþjónustuna – skólana. Byltingin þarf að flæða um allt samfélagið og breyta því til framtíðar.

Þess vegna megum við ekki þegja. Við verðum að standa saman.

Rétt eins og kynbundið ofbeldi snýst ekki um persónur – þá er þöggunin ekki einstaklingsbundin – hún er kerfislæg. Kynbundið ofbeldi er tabú. Þolendum er gert að þegja. Stjórnmálafólk á að halda kjafti og einbeita sér að öðrum og mikilvægari málum. Alvöru stjórnmálum.

Ég mun ekki þegja. Ég mun standa með þér.

Fyrir mig sem stjórnmálakonu eru þessar tvær setningar órofa heild. Ég mun standa með ykkur með því að láta ekki þagga niður í mér.

Allir heimsins spindoktorar geta reynt að halda því fram að ég hati son minn – að ég sé heimsk eða sjúklega leiðinleg. Ég mun ekki þegja.

Öll heimsins kommentakerfi mega loga og fordæma mig og skoðanir mínar. Ég mun ekki þegja.

Fólk má fordæma smámunasemi mína, baráttuaðferðir og viðfangsefni. Ég mun ekki þegja.

Ég get tekið á móti meiðyrðum og hótunarbréfum. Ég mun ekki þegja.

Og þið sem eruð alltaf að segja mér að ég þurfi að breikka mig sem pólitíkus – og að stjórnmál snúist nú um svo margt annað en femínisma. Sorrý. Ég mun ekki þegja.

Byltingin er persónuleg og byltingin er kerfislæg.

Við munum ekki láta feðraveldinu eftir skilgreiningarvaldið á stjórnmálum. Í stjórnmálum tökumst við á við fjölbreytt verkefni – en það erufemínískar hliðar á þeim öllum.

Við skipulag borgarinnar verðum við að útiloka undirgöng og skuggasund og gæta að lýsingu og hönnuntil að stuðla að auknu öryggi og vellíðan allra kynja.

Við þurfum að tryggja sýnileika og þátttöku allra kynja í íþrótta- og menningarlífi og brjóta upp staðalmyndir kynjanna.

Velferðarþjónustan verður að taka mið af þörfum og aðstæðum allra kynja og andskotakornið – af hverju getum við ekki tryggt að fatlað fólk fái tilhlýðilega þjónustu án þess að eiga það á hættu að vera beitt ofbeldi?

Síðast en ekki síst verður að innleiða kynjafræði á öllum skólastigum – þar sem börnum er kennd gagnrýnin  greining á samfélaginu og skilaboðum þess, fjallað er um staðalmyndir, tilfinningar, ofbeldi, fordóma og gagnrýna hugsun.

Við þurfum að breyta heiminum. Saman. Þið byrjuðuð. Við pólitíkusarnir verðum að hlusta. Og skilja. Og bregðast við. Og ef við gerum það ekki verðið þið að brjálast. Þannig virkar samstarf okkar. Er það díll?

Borgarstjórn er reyndar aðeins byrjuð – þökk sé ykkur. Ofbeldisvarnarnefnd hefur verið sett á laggirnar og fyrstu tillögur um forvarnarstarf verða lagðar fram í haust. Stóraukin áhersla er lögð á að uppræta heimilisofbeldi og mörg smærri verkefni eru þegar í gangi.

Auðvitað þurfum við að gera miklu miklu meira. Við þurfum að breyta öllu samfélaginu í stóru og smáu því þetta helst allt í hendur.

Stelpu- og strákaísar – gstrengur fyrir börn – kynferðislegar áletranir á barnafötum – prinsessu- og ofurhetjubúningar – dægurlög sem upphefja kynferðisofbeldi og klámvæddar poppstjörnur. Þetta eru ekki smáatriði. Þetta eru púsl í stórri mynd – mynd af samfélagi sem hlutgerir stelpur frá unga aldri.

Og þegar svo við bætast umvandanir frá foreldrum um að klæða þig ekki eins og drusla – að vera prúð og siðsamleg þrátt fyrir stöðuga hvatningu um annað – er myndin fullkomnuð.

Mynd af samfélagi þar sem hlutgerir stelpur frá unga aldri – þar sem kynbundið ofbeldi þrífst óáreitt. Mynd af samfélagi sem gerir þolendur ábyrga fyrir kynbundnu ofbeldi.

Þetta er ljót mynd og hún er vond fyrir okkur öll.

Elsku druslur.

Einu sinni þótti kosningaréttur kvenna fjarstæðukenndur. Í dag þykir sumum ofbeldislaust samfélag fjarstæðukennt. Það er rugl. Ofbeldislaust samfélag er sjálfsögð og eðlileg krafa og við munum ekki gefast upp.

Í dag er góður dagur – og engin ástæða til að gefast upp. Ég er bæði þakklát og full af bjartsýni. Ég er þakklát fyrir kosningaréttinn og kjörgengið og spítalann og leikskólana og fóstureyðingalöggjöfina – og ég er bjartsýn af því hér eru ungar konur sem munu aldrei gefast upp.

Takk fyrir að standa í þessu öllu saman. Takk fyrir að rjúfa þögnina. Takk fyrir að gera kröfur, takk fyrir að ögra og hvetja og gefast ekki upp. Takk fyrir mig.

Takk.

 

 

 

19. júní. Bríet Bjarnhéðinsdóttir. Blóm.

Ágæta samkoma

Nú færum við Bríeti blóm. Þannig heiðrum við minningu hennar og þökkum fyrir það sem hún og samferðakonur hennar lögðu af mörkum til að við gætum haldið baráttunni áfram.

Þetta er í fimmta skiptið sem við færum Bríeti blóm sem þakklætisvott frá Reykvíkingum – og þriðja skipti sem mér hlotnast sá heiður að leggja hann hér. Það er auðvitað sérlega hátíðlegt að vera hér í dag, á sjálfu aldarafmælinu.

Ég hef samt oft velt því fyrir mér hvað Bríeti myndi þykja um þessa athöfn. Ætli hún fylgist einhvers staðar með –  full af stolti – eða þætti henni kannski tíma okkar betur varið með öðrum hætti?

Því er svo sem ekki auðsvarað – en til öryggis er rétt að geta þess að í Ráðhúsinu í dag verður dagskrá á vegum ungra femínista undir yfirskriftinni “Engin helvítis blóm” – hvað sem Bríeti kann að hafa þótt um slíka orðanotkun.

Blóm eða ekki blóm? –Að vera eða ekki vera? –Hvað er það sem þessir femínistar vilja eiginlega? –Er nema von að fólk spyrji? –Sér í lagi þegar hátíðarhöldin snúast bæði um skrúðgöngur og mótmælagöngur, um blóm og ekki blóm, um kórasöng og rapp og pöbbkviss og fóstureyðingsögur og stórtónleika og ávörp – og í raun allt milli himins og jarðar?

Hin margslungnu hátíðarhöld eru til marks um margbreytileika kvenna sem allar leggja sitt af mörkum – hver með sínum hætti. –Sterkar, hugrakkar og kraftmiklar konur sem þora geta og vilja.

Þess vegna verð ég að segja – að hugtakið fórnarlambsvæðing, sem er sem æ oftar kemur upp í umræðunni – er mögulega versta hugtak í heimi.

Að tala um að femínisminn fórnarlambsvæði konur – að segja konum að vera eki svona kvartandi og kveinandi – að vera ekki stöðugt að tala um misrétti og hvað þær eigi bágt – er fullkominn misskiliningur á stöðu og aðstæðum kvenna – og kvennabaráttunni í heild sinni.

Þannig er það – sama hvað hver segir. Konur sem benda á misrétti og krefjast breytinga eru hugrakkar og sterkar. Konur sem segja frá reynslu sinni af ofbeldi er hugrakkar og sterkar. Konur sem neita að láta mismuna sér eru hugrakkar og sterkar. Þær eru ekki fórnarlömb, þær biðja ekki um vorkunn, þær biðja ekki um hjálp. Þær eru gerendur – þær breyta.

Framganga þessara kvenna snýst einmitt um að hafna fórnarlambshlutverki í kynjuðu samfélagi – og krefjast breytinga.

Ágæta samkoma.

Þessi krans er handa sterkri konu. Konu sem var umdeild og óþægileg fyrir íhaldssamt og kynjað samfélag – konu sem breytti. Hann er líka smá handa konunum sem vilja engin blóm án þess að ég ætli að segja þeim frá því – og hann er líka handa okkur hinum sem viljum bæði byltingar og blóm.

Í dag fögnum við hundrað ára afmæli kosningaréttar kvenna. Baráttunni er hvergi nærri lokið. Sterkar konur halda áfram með og án blóma. Einn góðan veðurdag munum við svo vonandi fagna raunverulegu jafnrétti. Fyrr gefumst við ekki upp.

Til hamingju með daginn – með árin hundrað – til hamingju kjark, dug og þor. Áfram stelpur.

Ávarpið var flutt við leiði Bríetar Bjarnhéðinsdóttur 19. júní 2015.

17. júní. Jón Sigurðsson. Beauty tips.

Gleðilega þjóðhátíð.

Það er mér sannur heiður að fá að leggja krans á leiði Jóns Sigurðssonar. Hann er tákn um þakklæti Reykvíkinga til hans og samferðafólks hans sem tryggði sjálfstæði okkar Íslendinga.

Í dag fögnum við sjálfstæði og gleðjumst yfir lýðræðislegum réttindum. Á okkar hátt, hvert og eitt.  Fjölbreytt dagskrá er í boði fyrir okkur öll en við getum að sjálfsögðu hannað okkar eigin. Í dag hefur hópur fólks kosið að nýta sín lýðræðislegu réttindi og koma pólitískum skilaboðum til stjórnvalda.

Þannig er lýðræðislegt samfélag. Svona er Reykjavík. Fjölbreytt samfélag einstaklinga með ólíkar skoðanir sem kjósa að verja þjóðhátíðardeginum með ólíkum hætti rétt eins og öllum öðrum dögum.

En ágæta samkoma. Okkar sjálfstæða og að mörgu leyti góða lýðveldi er ekki fullkomið og ég væri hvorki sjálfri mér né Jóni Sigurðssyni trú ef ég stæði hér til þess eins að mæra samfélagið. Lýðræðið krefst stöðugrar rýni og þróunar enda verður það aldrei fullkomnað.

Í dag er lýðveldið 71 árs og eftir tvo daga hafa konur haft kosningarétt í 100 ár. Það er sannarleg fagnaðarefni, rétt eins og sú staðreynd að hvergi mælist meira jafnrétti í heiminum en hér á Íslandi. Enn er þó langt í land. Á Íslandi er kynbundinn launamunur, það hallar á konur í stjórnmálum, í fjölmiðlum og í atvinnulífi og kynbundið ofbeldi er daglegt brauð.

Þessu þarf að breyta. Jón barðist ekki fyrir stöðnun ekki frekar en konurnar sem nú krefjast breytinga í gegnum Beauty tips byltinguna. Í frjálsu og lýðræðislegu samfélagi verða konur og karlar að standa jafnfætis. Ekki bara að forminu til, heldur líka í atvinnulífi og stjórnmálum að ekki sé talað um einkalífið.

Í raun má segja að ofbeldislaust samfélag sé forsenda lýðræðis. Virk þátttaka krefst þess að fólk, konur jafnt sem karlar, geti óttalaus gert það sem þeim sýnist, sagt það sem þeim sýnist og haft áhrif þá og þegar þeim sýnist – bæði í einkalífi eða á vettvangi hins opinbera.

Brýnasta verkefni samfélagsins í dag er að tryggja frið og öryggi. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra. Við getum tryggt frið sem einstaklingar með því að koma fram hvert við annað af nærgætni og virðingu. Grasrótarsamtök og fylkingar skapa samstöðu, valdeflingu og hugarfarsbreytingu og stuðla þannig að friði og öryggi. Stjórnvöldum ber svo að bregðast við kröfunni með réttarbótum og forvarnarstarfi. Þannig getum við í sameiningu útrýmt kynbundnu ofbeldi og skapað forsendur fyrir raunverulega lýðræðislegri þátttöku okkar allra.

Um leið og þessi krans er þakkætisvottur til Jóns Sigurðssonar fyrir baráttu hans vil ég tileinka hann stelpunum okkar sem nú eru að berjast, Beauty tips byltingunni og framtíðarhetjum lands og þjóðar sem krefjast þess að við hlustum, breytum og bætum.

Til hamingju með daginn. Gleðilega þjóðhátíð.

Ávarpið var flutt við leiði Jóns Sigurðssonar 17. júní 2015

Resilient cities – gendered view

Dear Guests.

It is a great pleasure to be with you here in Reykjavík. The previous conferences of the capitals have been both useful and enjoyable, and we’ve tried our best to make sure that this year’s conference will be no exception.

This year’s theme, resilient cities, is particularly relevant these days and it’s urgent that the Nordic countries do everything in their power to react and adapt to the shifts that climate change is bringing upon us.

Awaiting us are interesting lectures and discussions about, on the one hand, what we can do to counteract the climate change, and on the other, about the best ways for us to respond to the climate change’s inescapable effects.

We must shoulder the responsibility of the climactic issues ‒ and as the mayor already said, we, the inhabitants of Reykjavík will place great emphasis on more density and reduce the use of fossil fuel.

In addition, a declaration of partnership between the municipalities has been drafted, wherein we commit ourselves to the reduction of greenhouse gas emissions, to limiting the impact of the rising sea level and to prevent ocean acidification.

Resilient cities are good cities. Resilient cities must be responsible and sustainable. Sustainable in every sense of the ideology ‒ they must be sustainable regarding the environment, the economy, and the society.

100 years of womens vote 

On the 19th of June, one hundred years will have passed since women gained the right to vote in Iceland. This will be celebrated in various ways all over the country, and the city of Reykjavík will stage hundred events to commemorate those hundred years.

The objective of those events is to celebrate the advances that have been made and to encourage further progress in the field of gender equality, but also to increase the role of women and feminism in the public sector.

One of these events will take place later today, during the open segment of this conference. During that event we will treat the role and position of women in with regard to greenhouse gas emissions, ocean acidification and women in the sciences.

And last but not least, our beloved former president, Vigdís Finnbogadóttir, will deliver a talk entitled “Listen to the women of the world”. And I hope you will do as she says.

Needless to say, no particular landmark-event should be required in order for us to turn our eyes towards the position of women ‒ it should of course be a natural part of all politics. Gender sensitive politics are better politics.

I will not dwell further on the subject of today’s seminar ‒ but instead reflect on the ways in which we can contribute to the resilience of our cities, with regard to gender- and human rights perspectives.

The impact will be unfair

We know that climate change is one of the biggest tasks facing authorities and societies all over the world. Climate change will have different effects on different parts of the world, different effects on different communities and different effects on different groups living within different communities.

And we also know that, however unfair that may be, climate change will have a greater impact on developing countries than on the developed ones, and that the impact will be more severely felt among the poorer parts of the population than on the richer ones, in all countries.

Natural disasters and societal shocks have greater consequences for people and nations that are disadvantaged than for those who are better off. –And the more minority groups people belong to, the greater the consequences.

Therefore: The effects will be felt more among women than men ‒ but also women in developing countries will suffer more than women in the Nordic states ‒ if nothing will be done to prevent it.

Fortunately, the public debate on the effects of climate change on the situation of women in developing countries has increased considerably in recent years, where lack of access to water, fuel and food is bound to grow even worse – with the resultant hardship for women and children.

In a globalised world, we all share the responsibility and must all do our part to limit climate change, while at the same time contributing to improving the conditions of women in developing countries.

Also in the Western world?

But what about us? ‒ How is this related to the resilience of the rich capitals of the Nordic Region, where surveys show gender equality to be the highest in the world and where few people suffer privation? ‒ Is everything perfectly all right in our own homes ‒ or could it be that we need to take into consideration different positions, different opportunities and different rights of men and women in the work that lies ahead on improving the resilience

Yes, it could. And we must. Even though we can be grateful and proud of the current state of affairs in the Nordic capitals, the situation is far from perfect. If we are serious about all three pillars of sustainable development, then we must ensure equality and social justice – and at the same time focus on increasing responsibility in environmental and economic affairs.

According to a report, written on the subject of Women, Cities and Climate change for UN-Habitat in the year 2011, there are five key factors of gender discrimination that could even worsen if nothing is done in the wake of climate change:

1. Gender bias in power and decision-making

Women are under-represented in decision-making, in particular in executive positions in urban climate policy. Consequences include a male biased response and decision-making on important infrastructure and planning, which may lead to neglect women’s needs.

It is necessary ‒ and in our cities’ best interest ‒ that we guarantee that the proportion of men and women on election slates, in municipal councils and in all boards and committees is as equal as possible.  It is our duty to ensure that the views of both man and women can influence all decision-making.

2. Gender division of labour

In cities all over the world, women spend more time for care work and unpaid work, and work more often in the informal sector than men. Climate change will in many cases increase the work burden of women due to climate related shortages of water, fuel and food as I have already said.

But here in the Nordic Countries, it is safe to assume that unpaid work will increase first and foremost in the case of an economic downturn and cut-backs in the welfare system. In that way, childrearing, care and nursing could increasingly find its way into the homes and onto the shoulders of women.

It is necessary ‒ and in our cities’ best interests ‒ that we safeguard a fruitful and reliable welfare system which ensures that everyone receives adequate services, and that the workers employed with carrying out those services receive decent salaries for their efforts.

3. Gender gap in income and assets

In all countries, whether they are developing or developed, there is a gender gap in incomes as well as in assets.

This is also the case in all the Nordic countries and affects women’s opportunities to live with dignity and to deal with economic recessions, including those caused by climate change.

The gender wage gap is absolutely unacceptable. We, the city councils of the capitals are in a key position to eliminate it, having numerous means to that end at our disposal. It is necessary – and in our cities’ best interests that we do so.

4. Gender roles, stereotypes and cultural patterns

Gender roles affect, for instance, mobility, education, attitudes, and means of communication.

Gender stereotypes place limits on the liberty of men and women to actively participate in the society, to pursue education and to find work.

The derivative effects of climate change on societies can lead to those stereotypes becoming further exaggerated, especially if welfare systems and infrastructure are undermined or if we fail to take into account the different needs of citizens.

5. Safety

Gender-based violence affects the situation of women all over the world ‒ domestic violence, sexual harassment, rape, pornography, prostitution and human trafficking. With inequality on the rise and welfare systems weakening as a result of climate change, a further increase of violence is to be expected.

Gender-based violence is the ugliest manifestation of gender inequality. No forms of violence should be tolerated, and plans of action set to tackle gender-based violence are one of the most urgent tasks facing all authorities around the world.

It is necessary ‒ and in our cities’ best interests – that we face this challenge and do everything that we can to eliminate all forms of violence.

What I have briefly outlined here applies to a gendered society, but is no less useful when looking at the situation of other minority groups. Resilient cities demand social justice, where the status of the genders is as equal as possible and where the rights and needs of all minorities are respected and fulfilled.

Resilient cities

Resilient cities are cities where the participation of both men and women in politics and the economy is as equal as possible, and where men and women have the same opportunities to influence the society. Resilient cities are cities with a solid welfare system where decent salaries are paid for important work such as childrearing, care and nursing. Resilient cities are cities of equal wages and resilient cities are cities where men and women are free from the burden of stereotypes when it comes to choosing an education and a line of work. And last but not least, resilient cities are safe for men and women. Gender-based violence is not tolerated in a resilient city.

As privileged societies of the Western world, we are charged with great responsibility. It is our duty to keep on promoting equality, responsible economic policies and responsible conduct towards the environment and nature ‒ to promote cities that are even more resilient.

Here we are today ‒ having a dialogue about how we can turn our cities into better communities. I am convinced that we are all going to learn a lot and hopefully this is only the beginning of a cooperation concerning the important tasks awaiting us ‒ and that together we can make the entire world a slightly better place to live in.

Ávarpið var flutt við á opnun höfuðborgarráðstefnu Norðurlandanna þann 7. maí 2015.

 

Ofurhetjur og kvikmyndir

Ágæta samkoma.

Mikið er gaman að fá að vera hérna með ykkur í dag og fá að taka þátt í ofurhetjuþema. Sjálf valdi ég mína uppáhalds ofurhetju og uppáhalds sögupersónu – Línu langsokk.

Þegar boðið barst átti ég fróðlegar umræður við börnin mín um ofurhetjur. Ég vildi vera Lína – en sonur minn átti erfitt með að skilgreina hana sem ofurhetju. Hann setti það skilyrði að ofurhetjur björguðu fólki úr hættu. Ég vil meina að Lína hafi aldeilis gert það – hún bjargaði Önnu og Tomma frá því að drepast úr prúðmennsku og leiðindum – hún lék á ræningja og löggur og barnaverndarfulltrúa sem ætluðu að senda hana á hæli.

En fyrst og fremst bjargaði Lína sjálfri sér. Þessi litla umkomulausa stelpa sá um sig sjálf – hún naut lífsins og gerði það besta úr aðstæðum sem margir myndu telja mjög slæmar.

Lína er svo sannarlega ofurhetja í mínum huga – og það sagði ég syni mínum.

Sextán ára dóttir mín var aftur á móti á því að ég þyrfti engan búning. Fyrir henni væri ég ofurhetja á hverjum degi. Ég kaus að heyra ekki kaldhæðnina í málrómnum – og velti því alls ekki fyrir mér hvort þetta væri sagt til að hún þyrfti ekki að skammast sín fyrir miðaldra móður í ofurhetjubúningi. –Og hversu einlæglega sem hún meinti það að ég væri ofurhetja hversdagsins – og hvort sem ég stend undir því eða ekki – að þá er ljóst að við getum leikið okkur með skilgreiningar á ofurhetjum eins og okkur sýnist.

Auðvitað erum við öll hetjur – með einum eða öðrum hætti. Við höfum öll glímt við vandamál – við höfum öll tekist á við erfið viðfangsefni. Hvort sem það hafa verið erfið skólaverkefni – erfið samskipti við vini eða fjölskyldur – slys eða áföll – eða hvort við höfum gert eitthvað til að vera góð við aðra – bjarga þeim frá leiðindum, sorg eða sársauka – við höfum öll verið hetjur á einhverjum tímapunkti.

Ofurhetjur kvikmyndanna eru skemmtileg fyrirbæri sem gleðja, efla og styrkja. Sumar eru mjög ýktar og fást við mjög ýkt verkefni – aðrar eru venjulegri sögupersónur – venjuleg börn eða unglingar eða fullorðnir og hafa enga yfirnáttúrulega hæfileika. Allar eru þær fyrirmyndir – sem hvetja okkur til að takast á við vandamál og viðfangsefni lífsins eftir bestu getu.

Kvikmyndir geta byggt á ævintýrum og raunveruleika – stundum annað hvort – stundum bland. Þær geta innihaldið ýktar ofurhetjur eða hversdagslegar sögupersónur – en hvort heldur sem er geta þær glatt okkur og elft okkur og styrkt okkur. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti af menningunni okkar og geta tekist á við mikilvæg viðfangsefni samfélagins á áhrifaríkan hátt.

Það er mér sannur heiður að fá að vera hér við setningu barnakvikmyndahátíðar sem forseti borgarstjórnar – og sér í lagi barnamenningarhátíðar með friðarþema og áherslu á fjölmenningu, kynvitund, líkamsvirðingu og skapandi og gagnrýna hugsun.

Fyrir hönd Reykjavíkurborgar vil ég þakka skipuleggjendum hátíðarinnar fyrir mikilvægt framlag í þágu barnamenningar og mannréttinda í borginni – og hlakka til að fá að taka þátt í því sem framundan er.

Gleðilega hátíð!

Ávarpið var flutt við setningu barnakvikmyndahátíðar 19. mars 2015.

Kynbundið ofbeldi

Allt ofbeldi er hræðilegt. Slagsmál, stríð, einelti, andlegt og líkamlegt ofbeldi af öllum toga – allt er þetta hræðilegt og ömurlegt og mannkyninu til minnkunar. Ofbeldi er aldrei lausn á neinum vanda – þvert á móti veldur það vanlíðan og togstreitu fyrir einstaklinga og samfélög og eykur þannig á vanda heimsins – rétt eins og hann sé ekki nægur fyrir.

Til eru margar tegundir af ofbeldi, rætur þess má rekja til ólíkra þátta, ýmist hjá einstaklingum eða samfélögum.

Kynbundið ofbeldi er fyrst og fremst samfélagsmein. Því er vissulega beitt af einstaklingum og það bitnar á einstaklingum, en það á rætur sínar að rekja til samfélagsgerðarinnar. Og um leið og hægt er rekja kynbundið ofbeldi til samfélagsgerðarinnar – þá á það sinn þátt í að viðhalda samfélagsgerðinni – kynbundið ofbeldi er vítahringsfyrirbæri.

Kynbundið ofbeldi er á rætur sínar að rekja til menningar þar sem karlar og konur standa ekki jafnfætis. Það er afleiðing menningar sem skiptir eiginleikum, áhugamálum og hæfileikum í karllægt og kvenlægt, menningar sem metur það karllæga meira en það kvenlæga.

Kynbundið ofbeldi þrífst í menningu sem hlutgerir stelpur og konur – þar sem konum er ætluð prúðmennska og passívitet á meðan körlum er ætlað að taka sér pláss og fá sér það sem þeir vilja – að ekki sé talað um að þeim sé ætluð óseðjandi og stjórnlaus kynorka. Væntingar til stelpna og stráka – kvenna og karla – eru ósanngjarnar og óraunhæfar – þær skaða okkur öll og þær eru rótin að samfélagi þar sem kynbundið ofbeldi grasserar sem aldrei fyrr.

Stundum finnst mér ég vera orðin gömul – og stundum er það bara gott.

Ég man þegar femínískar kenningar um kynbundið ofbeldi áttu ekki upp á pallborið. Ég man þegar best þótti að kenna persónulegum brestum einstaklinga um gjörðir þeirra – í mesta lagi uppeldi og uppvaxtarskilyrðum. Ég man þegar samfélagsgerðin var fríuð allri ábyrð.

Í dag er öldin önnur – og aldeilis betri þegar kemur að þekkingu á ofbeldi, uppruna þess og afleiðingum – þar hefur aldeilis orðið jákvæð þróun, þó margt hafi breyst til hins verra eins og ég mun koma inn á hér á eftir.

Auðvitað þykir enn mörgum nóg um. Ég efast ekki um að einhverjum hafi þótt ég taka fullsterkt til orða nú þegar – en það verður að hafa það. Ég hef ekkert sagt sem ekki hefur verið kvittað uppá af opinberum stofnunum og fagaðilum sem vinna í málaflokknum.

Femínískar kenningar eru löngu viðurkenndar – þær eru notaðar af Sameinuðu þjóðunum – íslensk lög byggja á þeim, sem og flestar þær stofnanir og sérfræðingar sem vinna að málaflokknum hér á landi.

Í yfirlýsingu um afnám ofbeldis gegn konum frá 1993 er kynbundið ofbeldi skilgreint sem “ofbeldi á grundvelli kynferðis sem leiðir til, eða gæti leitt til, líkamlegs, kynferðislegs eða sálræns skaða eða þjáninga kvenna, einnig hótun um slíkt, þvingun eða handahófskennda sviptingu frelsis, bæði í einkalífi og á opinberum vettvangi.”

Í sömu yfirlýsingu er byggt á sömu samfélagsgreiningunni og áður var lýst – um stigskipta tvíhyggju:

“Alsherjarþingið  viðurkennir að ofbeldi gagnvart konum er staðfesting á aldagömlu valdamisvægi kynjanna er leiddi til drottnunar karlmanna og mismununar gagnvart konum og hindraði öfluga framsókn kvenna – og að ofbeldi gagnvart konum er einn af þeim grundvallarþáttum í samfélaginu er leiðir til þess að konur eru settar skör lægra en karlmenn – hefur áhyggjur af því að sumir hópar kvenna, til dæmis konur í minnihlutahópum, innfæddar konur, flóttakonur, farandkonur, konur er búa í sveitum eða einangruðum samfélögum, blásnauðar konur, konur á stofnunum eða í fangelsum, stúlkur, fatlaðar konur, eldri konur og konur á stríðstímum, eru einkum beittir ofbeldi.”

Íslensk lög skilgreina kynbundið ofbeldi með svipuðum hætti.

Sumsé: Kynbundið ofbeldi er ofbeldi sem konur verða fyrir, kynferðis síns vegna.

Og svo það sé sagt, þá eru vissulega til karlar sem verða fyrir obeldi og konur sem beita ofbeldi – og það eru til pör eða sambönd sem ekki falla að kenningum kynjafræðinnar – þau dæmi eru alveg jafn alvarleg og hin – en þau eru undantekning, ekki regla og ég mun halda mig við femíníska greiningu á vandanum héðan í frá.

Ég man ekki til þess að hafa oft rökstutt umræðuefni hér í pontu – og auðvitað á ég ekki að þurfa að rökstyðja ástæðu þess að kynbundið ofbeldi hefur verið sett á dagskrá hér í borgarstjórn.  Ég ætla engu að síður að gera það – eða öllu heldur benda á mikilvægi þess að við lítum á kynbundið ofbeldi sem pólitískt viðfangsefni – að þeð sé hér til umræðu rétt eins og aðrir þeir hlutir sem borgaryfirvöld telja ástæðu til að hafa áhrif á – uppá gott og vont.

Kynbundið ofbeldi sem samfélagsleg meinsemd er að sjálfsögðu eitthvað sem við eigum öll hér inni að beita okkur gegn – það er hægt að gera með fjölbreyttum aðferðum á öllum sviðum borgarinnar – því í raun og veru er kynbundið ofbeldi bara ein af birtingarmyndum misréttis kynjanna – hún er ljótasta birtingarmyndin – hún er til marks um mikilvægi þess að við beitum okkur gegn öðrum og léttvægari birtingarmyndum.  Ef okkur er alvara – þá verðum við að uppræta staðalmyndir – gefa börnum tækifæri á að rækta með sér hæfileika og áhugamál óháð fyrirframgefnum stöðluðum hugmyndum samfélagsins – þá verðum við að mennta börn til gagnrýnnar hugsunar – þá verða öll svið og allar stofnanir að stuðla að fjölbreyttum tækifærum stelpna og stráka og karla og kvenna og þá verðum við að útrýma kynbundnum launamun. Þá verðum við líka að bjóða upp á þjónustu sem stuðlar að jafnari tækifærum beggja foreldra og svona gæti ég haldið áfram í allan dag.

Og kynbundið ofbeldi er ekki eitthvað smotterí – eitthvað séráhugamál mussukellinga eða vandamál sem þolendur verða að glíma við. Kynbundið ofbeldi hefur áhrif á líf okkar allra með beinum eða óbeinum hætti – enda benda rannsóknir til þess að allt að 40% kvenna, 16 ára og eldri, hafi orðið fyrir ofbeldi einhvern tímann á lífsleiðinni. Allar þessar konur eiga fjölskyldu og vini – sem ofbeldið mun jafnframt hafa áhrif á. Klámiðnaðurinn, vændi og tilheyrandi mansal er talið vera einhver umfangsmesta glæpastarfsemin í heiminum í dag – ásamt eiturlyfjum og ólöglegum vopnaviðskiptum.

Þess vegna er kynbundið ofbeldi á dagskrá í dag. Af því að við teljum okkur bera umtalsverða áhrif sem stjórnmálafólk og af því að við viljum gera allt sem í okkar valdi stendur til að sporna gegn því. –Og þá tel ég mig hafa rökstutt dagskrárliðinn – og get haldið áfram að ræða viðfangsefnið sjálft.

Birtingamyndir kynbundins ofbeldis eru margar – andlegt, líkamlegt og kynferðislegt ofbeldi – sjaldnast ein báran stök. Í kynferðislegu ofbeldi felst líkamlegt og andlegt ofbeldi – það segir sig sjálft.  Kynferðislegt ofbeldi getur svo birst með ýmsum hætti – en til þess telst kynferðisleg áreitni, sifjaspell, nauðganir, klám og vændi. Klám og vændi er svo nátengt mansali sem er ofbeldi út af fyrir sig.

Hér gætum við nefnt ótal dæmi – við þekkjum öll sögur um fulla kallinn og undirgefnu konuna – eða um konuna sem er nauðgað í húsasundi – eða um stelpuna sem ætlaði að verða au-per en er læst inni í gluggalausu herbergi og seld. Þetta eru því miður ekki óraunsæ dæmi – þau eru til – en ofbeldið á sér svo miklu fleiri og fjölbreyttari sögur. Því miður. Ofbeldi þrífst líka meðal fallega og ríka fólksins – konum er nauðgað af eiginmönnum sínum í eigin rúmi og mansal fer fram án sýnilegra kúgunartækja. Og þessar sögur eru ekki óraunsæar – þær eru til – því miður.

Þó einhverjir vilji halda í hugmyndina um hamingjusömu hóruna er löngu vitað og löngu þekkt að hún er alger undantekning, vændi er fyrst og fremst neyðarbrauð hjá  þeim sem það stunda – og í raun ekkert annað en nauðgun sem greitt hefur verið fyrir. Sama gildir um klám – sem er verra ef eitthvað er – nauðgun sem greitt hefur verið fyrir og fest á filmu.

Þær tegundir kynbundins ofbeldis sem ég hef hér talið upp eru kannski að verða úreldar – kannski er þetta ekki nógu nákvæmt – eða kannski er ofbeldið bara aðeins öðruvísi í dag en það var í gær og allavega pottþétt öðruvísi en fyrir hundrað árum.

Og þó. Kynbundið ofbeldi er jafngamalt samfélagsgerðinni okkar – það hefur sjálfsagt alltaf verið til. En það hefur þróast með samfélaginu til góðs og slæms. –Og það er kannski ekkert úr vegi að velta því fyrir sér, nú þegar um 100 ár eru liðin frá því konur fengu kosningarétt á Íslandi – hvað hafi breyst hvað ofbeldi varðar.

Auðvitað var kynbundið ofbeldi til fyrir 100 árum – konur voru hlutgerðar, þær lamdar og þeim nauðgað. Vændi hefur án efa verið til og byggst á sömu lögmálum og í dag – að langflestar vændiskonur hafi selt sig af neyð – og að hlutverk melludólga hafi verið áþekkt því sem nú þekkist að teknu tilliti aðstæðna. Klám var aftur á móti snúnara fyrir hundrað árum en í dag – framleiðsla og dreifing var mun erfiðari.

Í raun má segja að ofbeldi gegn konum hafi verið beitt í nokkuð þegjandi sátt hér í Reykjavík allt þar til konur tóku sig saman á níunda áratug síðustu aldar og stofnuðu kvennaathvarf. Allt fram að því voru engin almenn úrræði fyrir konur sem beittar voru ofbeldi – það var á ábyrgð þeirra og nánustu aðstandenda. Stuttu síðar komu Stígamót til sögunnar sem veittu þolendum kynferðislegs ofbeldis ráðgjöf og stuðning.

Eins og ég sagði áðan – þá hefur þróun kynbundins ofbeldis bæði verið jákvæð og neikvæð. Mikil og ör þróun hefur átt sér stað þegar kemur að réttaröryggi og þjónustu við þolendur ofbeldis – Kvennaathvarf og Stígamót hafa verið leiðandi öfl á því sviði – ásamt mikilvægum samtökum á borð við rauðsokkur, kvennaframboð, kvennalsita, kvenréttindafélagið og femínistafélagið.

Lögreglan hefur tekið við sér, saksóknaraembættið líka og talsverðar lagabætur hafa átt sér stað. Bann við kaupum á vændi, austurríska leiðin, afnám firningarákvæða  og bætt réttarstaða þolenda skiptir gríðarlegu máli – og gerir fyrrgreindum embættum auðveldara að tryggja öryggi og sanngjarna málsmeðferð hverju sinni.

Skömmin hefur verið flutt þangað sem hún á heima – ofbeldi er á ábyrð þess sem það fremur. –Eða sko, þannig á það að vera – þannig viljum við að það sé – við vitum að það er pólitískt rétta nálgunin. Við stöndum með þolendum sem stíga fram og segja sögu sína – við dáumst að hugrekki þolenda og styrk þegar þeir vinna í sínum málum, hvetjum og styðjum.

En. Aðeins að einu skilyrði uppfylltu. Einu mjög mikilvægu skilyrði.

Við skulum standa með þolendum, dást að þeim og styðja að því gefnu að gerandinn sé hvergi nefndur á nafn. Það er algert skilyrði að gerandinn sé skilinn eftir nafnlaus og persónulaus – að enginn sé ásakaður um verknaðinn – hvað þá kærður. Við stöndum með þolendum nafnlauss ofbeldis – ofbeldis sem gerist bara – verður bara til af sjálfu sér.

Kæri þolandinn gerandann – þá er veruleikinn annar. Þá splittast fjölskyldur og vinahópar – kommentakerfin fyllast og þolandinn má búast við árásum og svívirðingum, jafnt prívat sem á opinberum vettvangi.

Við erum ekki komin lengra en svo. Við stöndum með þolendum og viljum ekki að þeir axli ábyrgð á kynbundnu ofbeldi – en við erum ekki komin nægilega langt til að færa ábyrgðina lengra en hálfa leið. Að standa með þolendum gegn gerendum er hægra sagt en gert – og þar eigum við allt of langt í land.

Ég hef ekki lausn á reiðum höndum – enda væri sjálfsagt búið að beita henni, væri hún til. Áframhaldandi fræðsla – áframhaldandi umræða – áframhaldandi vitundarvakning er það sem þarf – umræður hér og þar og allsstaðar.

Þróun ofbeldisins sjálfs – burtséð frá viðbrögðum og þjónustu við þolendur – hefur verið veruelga slæm. Kynbundið ofbeldi hefur frekar aukist en minnkað – og fagaðilar í málaflokknum tala um að það verði stöðugt grófara og fjölbreyttara.

Klámiðnaðurinn óx og dafnaði samhliða tækniþróun í mynda- og kvikmyndatöku og miðlun efnis á síðustu öld – og hefur hreinlega blómstrað með tilkomu internets og snjallsíma á þessari öld.

Það er raunverulegt áhyggjuefni hversu hratt tæknin virðist vera nýtt í þágu ofbeldis – gegn stúlkum og gegn konum – og nýjasta dæmið – svokallað hefndarklám – er líklega einhver ógeðfelldasta birtingarmyndin sem komið hefur fram – enda áhrifaríkt og ógnvekjandi kúgunartæki.

Hefndarklám – það að birta og/eða dreifa myndum af einstaklingum án vitundar eða samþykkis viðkomandi er næsta kynslóð kynferðisofbeldis – og því miður erum við berskjöldið og óvarin sem samfélag – rétt eins og börn og unglingar sem virðast vera að lenda í klóm þessa menningarafkima með afleiðingum sem við eigum enn eftir að sjá hver verða.

Hefndarklám á sér margar hliðar og er til komið af ýmsum ástæðum – en það er sannarlega kynbundið – gerendurnir eru í flestum tilfellum karlar og þolendurnir konur. Eða kannski öllu heldur strákar og stelpur – þó mörg dæmi séu um fullorðið fólk. -Og aftur ítreka ég að til eru undantekningar með öfugum kynjahlutföllum – en vandinn er kynbundinn, rétt eins og aðrar þær tegundir sem hér hefur verið fjallað um.

Fyrstu viðbrögð við þessari tiltölulega nýju leið eða tegund ofbeldis virðast hafa verið að reyna að fá stelpur til að senda ekki af sér myndir. Umhugsunarlaus og kannski eðlileg fyrstu viðbrögð – en jafnröng og að segja stelpum að klæðast ekki stuttum pilsum, vilji þær forðast nauðgun.

Næstu viðbrögð – og sú stemning sem nú virðist ríkja í samfélagi sem er rétt að byrja að takast á við vandann er sú að  setja ábyrgðina á gerandann – að brýna mikilvægi trausts fyrir drengjunum og fría stúlkur ábyrgð. Það eru kannski eðlilegri viðbrögð – og mun betri en að setja ábyrgðina á stelpurnar – en ég er hrædd um að hvorugt virki.

Við verðum í þessu sem öðru að skoða samfélagsgerðina og þann menningarafkima sem hefndarklámið er sprottið úr – þá menningu sem virðist hafa skapast meðal unglinga og ungmenna að það sé sjálfsagt og eðlilegt að senda nektarmyndir út um allar trissur – að það sé sjálfsagt og eðlilegt að krefjast nektarmynda – hvað þá að það sé í lagi að misnota svo það traust sem í slíkum sendingum felst.

Þessi menning er tiltöluega nýtilkomin – en stórundarleg og virðist vera að hreiðra um sig á unglingastigi og í framhaldsskólum. Pressan er á bæði kyn – á stráka að afla nektarmynda og dreifa þeim – og á stelpur að senda nektarmyndir og vona það skársta.

Við verðum að leggja okkur fram um að brjóta þetta upp og hjálpa börnum að bera ábyrgð á sjálfum sér, standa undir því trausti sem þeim er sýnt og sýna hverju öðru tihlýðilega virðingu.

Þetta snýst ekki bara um eitthvað unglingafikt. Þessar gjörðir geta haft gríðarlegar afleiðingar í för með sér – myndirnar ferðast um með ljóshraða án þess að nokkur hafi stjórn þar á.

Og af hverju hef ég áhyggjur af því? –Jú – hér erum við komin á nýtt stig í klámvæðingunni – og hlutgervingu kenna. Áhrif klámvæðingarinnar eru þekkt – hlutgerving kvenna og tilvist klámmynda af kynsystrum mínum hafa haft umtalsverð áhrif á stöðu kvenna og möguleika í lífinu. Staða mín og möguleikar eru takmarkaðir af hlutgervingu kvenna sem ég þekki ekki neitt – en hafa lent í klóm klám- og vændisiðnaðarins.

Við getum bara rétt ímyndað okkur hvaða áhrif það hefur þegar myndirnar eru ekki bara af ókunnugum kynsystrum – heldur af okkur sjálfum. Þegar stelpurnar sem núna í sakleysi og vegna pressu senda myndir í fíflagangi sem svo fara á flakk og enda hvar sem er um ókomna tíð. Við getum rétt ímyndað okkur hvernig þeim á eftir að ganga í atvinnuviðtölum, forvölum eða kosningabaráttum framtíðarinnar – þori þær yfir höfuð að taka slagi vitandi hvað leynist í farteski internetsins.

Hefndarklám er ný kynslóð kynferðisofbeldis – illvíg og stórhættuleg. Það er afleiðing af menningu sem hefur skaðleg á stelpur og stráka, konur og karla – og samfélagið í heild sinni.

Hvað er til ráða? –Hvað getum við gert? –Fjölmargt, sem betur fer. Og við erum að gera heilan helling. Fyrst og fremst verðum við að halda umræðunni á lofti – vera vakandi og beita okkur á öllum þeim sviðum sem við getum og höfum aðstæður til.

Reykjavík tekur nú þegar þátt í sérstöku átaki gegn heimilisofbeldi, jafnréttisskólinn undirbýr fræðslu um meðferð samfélagsmiðla og snjalltækja, við erum með aðgerðaráætlun gegn ofbeldi gegn konum og börnum og höfum farið í sérstakt átak gegn kynferðislegri áreitni í borginni. En við getum gert betur – og við eigum að gera betur.

Mannréttindaskrifstofa, velferðarsvið, barnavernd, skóla- og frístundasvið og í raun öll svið og allar stofnanir geta lagt sitt af mörkum. Munum að kynbundið ofbeldi er bara ein af birtingarmyndum kynjamisréttis – sú ljótasta – og sú allra brýnasta að sporna gegn – en við verðum að taka á öllum hliðum málsins og stuðla að frjálsara og umburðarlyndara samfélagi þar sem karlar og konur standa jafnfætis og ofbeldi í krafti yfirburða eða vanmats þrífst ekki. Ég heiti því að gera það sem í mínu valdi stendur og þykist þess fullviss að allir hér inni eru sama sinnis.

Ræðan var flutt í borgarstjórn 3. febrúar 2015.